Giữa đại ngàn xanh thẳm của vùng đất Xuân Dương, tỉnh Thái Nguyên, có những câu hát Sli vẫn ngân lên tha thiết, mộc mạc mà sâu lắng, như tiếng lòng của bao thế hệ người Nùng gửi vào núi rừng, bản làng. Góp phần gìn giữ và trao truyền những làn điệu dân ca quý báu ấy là Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ ở thôn Bắc Sen, xã Xuân Dương, tỉnh Thái nguyên người đã dành nhiều tâm huyết cho di sản văn hóa truyền thống, để tiếng Sli không chỉ còn vang vọng trong ký ức mà tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Tiếng Sli hồn quê còn mãi
Xuân Dương là vùng đất mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc, nơi núi rừng hòa quyện với nhịp sống bình dị của những bản làng. Trong bức tranh văn hóa ấy, hát Sli của người Nùng là một nét đẹp riêng, một di sản được nuôi dưỡng qua bao thế hệ bằng tiếng nói, tâm hồn và tình cảm của cộng đồng.
Sli không đơn thuần là những câu hát giao duyên. Đó còn là lời tâm tình giữa người với người, là tiếng lòng gửi vào thiên nhiên, là cách người Nùng bày tỏ tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa và những suy ngẫm về cuộc sống. Qua từng câu hát, người nghe có thể cảm nhận được sự chân thành, tinh tế, nét hóm hỉnh mà sâu sắc trong tâm hồn người miền núi.
Trong những dịp hội hè, gặp gỡ, những câu Sli cất lên như sợi dây vô hình kết nối con người. Người hát gửi vào lời ca những điều khó nói thành lời; người nghe đón nhận bằng sự đồng cảm, để rồi câu hát cứ thế nối dài, ngân nga giữa không gian núi rừng.
Điều đặc biệt của Sli nằm ở sức sống được tạo nên từ chính cộng đồng. Những làn điệu ấy không chỉ tồn tại trong lời ghi chép hay trên những trang sách, mà chủ yếu được lưu truyền qua trí nhớ, qua giọng hát và sự truyền dạy giữa các thế hệ. Bởi vậy, giữ gìn Sli cũng chính là giữ gìn tiếng nói, phong tục, nếp nghĩ và tâm hồn của đồng bào Nùng.
Người nghệ nhân nặng lòng với di sản
Trong hành trình bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương, Nghệ nhân Nông Văn Hồ năm nay tròn 65 tuổi là gương mặt tiêu biểu gắn với việc gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát Sli của người Nùng ở Xuân Dương.
Danh hiệu Nghệ nhân ưu tú là sự ghi nhận cao quý đối với những đóng góp nổi bật trong việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể. Đằng sau danh hiệu ấy là trách nhiệm, là sự tận tâm và tình yêu sâu nặng dành cho những giá trị được trao truyền từ cha ông. Ông đã tham gia nhiều chương trình văn hóa, nghệ thuật và cũng được tôn vinh qua nhiều giải thưởng.
Ảnh: Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ, thôn Bắc Sen, xã Xuân Dương, tỉnh Thái Nguyên
Với người nghệ nhân, hát Sli không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là phần ký ức thân thuộc của quê hương. Mỗi làn điệu đều mang theo dấu ấn của cộng đồng, chứa đựng những lời ăn tiếng nói, những quan niệm sống và những rung động bình dị của con người qua nhiều thế hệ.
Ảnh: Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ (ngoài cùng bên phải) hát giao duyên tại "Chợ tình" Xuân Dương.
Bảo tồn Sli vì thế không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ lời ca, giai điệu. Điều quan trọng hơn là làm sao để hiểu được cái hay, cái đẹp của từng câu hát; để thế hệ hôm nay nhận ra trong những lời ca tưởng chừng mộc mạc ấy cả một kho tàng tri thức dân gian và chiều sâu văn hóa của dân tộc mình.
Ảnh: Ông Nông Văn Hồ tham gia biểu diễn văn nghệ tại xã Xuân Dương (Người đứng bên phải)Từ tình yêu dành cho di sản, người nghệ nhân trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Những giá trị được gìn giữ qua năm tháng có cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, để tiếng Sli không bị lãng quên giữa những đổi thay mạnh mẽ của xã hội hiện đại.
Có lẽ, điều đáng quý nhất ở những người nghệ nhân dân gian là sự gắn bó bền bỉ với văn hóa quê hương. Họ không chỉ gìn giữ những gì đã có, mà còn góp phần đánh thức niềm tự hào trong mỗi người dân, để di sản trở thành điều gần gũi, thân thuộc và đáng trân trọng.
Trao truyền tiếng hát cho thế hệ mai sau
Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, khi những phương thức giải trí mới ngày càng phổ biến, các loại hình dân ca truyền thống đứng trước không ít thách thức. Một làn điệu có thể được nhiều người biết đến, nhưng để có người thực sự hiểu, hát đúng, hát hay và tiếp tục trao truyền lại cần một quá trình bền bỉ.
Với hát Sli, sự tiếp nối giữa các thế hệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu thiếu những người am hiểu để truyền dạy, thiếu những người trẻ sẵn lòng học hỏi và thực hành, những câu hát được lưu giữ qua bao đời có thể dần thưa vắng trong sinh hoạt cộng đồng. Ông mở lớp truyền dạy hát Sli cho trẻ em hoàn toàn miễn phí. Tùy theo chất giọng, khả năng của từng bé mà ông dạy cách ngân nga to – nhỏ, thanh – trầm; hoặc học thuộc các bài Sli sẵn có về chủ đề ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, rồi mới học ứng biến đối đáp trong từng câu hát.
Bởi vậy, vai trò của ông không chỉ gắn với việc gìn giữ những làn điệu truyền thống, mà còn gợi mở trách nhiệm chung trong công cuộc bảo tồn văn hóa dân tộc. Mỗi người am hiểu di sản là một kho tàng sống; mỗi lời ca được truyền lại là một hạt mầm văn hóa được gieo xuống cho tương lai.
Việc khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu tiếng nói, phong tục, dân ca của dân tộc mình cần được thực hiện bằng những cách gần gũi với đời sống. Đó có thể là những buổi giao lưu văn hóa, những hoạt động sinh hoạt câu lạc bộ, những dịp gặp gỡ giữa nghệ nhân với thanh thiếu niên, hay đơn giản là cùng nhau cất lên câu hát trong những ngày hội của bản làng. Khi người trẻ được trực tiếp lắng nghe, được học hát và hiểu câu chuyện đằng sau mỗi làn điệu, di sản sẽ không còn là điều xa xôi của quá khứ. Tiếng Sli khi ấy trở thành niềm tự hào, là dấu hiệu nhận diện văn hóa, là sợi dây gắn kết mỗi người với gia đình, cộng đồng và quê hương.
Cùng với đó, việc giới thiệu hát Sli trên các nền tảng truyền thông, số hóa tư liệu, ghi âm, ghi hình những làn điệu đặc sắc cũng là hướng đi cần thiết. Những giải pháp này có thể hỗ trợ lưu giữ di sản lâu dài, mở rộng cơ hội tiếp cận cho công chúng, đồng thời tạo điều kiện để văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, dù được lưu giữ bằng hình thức nào, sức sống của Sli vẫn nằm ở con người, ở những giọng hát cất lên từ tình yêu và sự thấu hiểu. Công nghệ có thể giúp bảo quản âm thanh, hình ảnh; nhưng chính cộng đồng mới là chủ thể giữ gìn và làm cho di sản tiếp tục sống động.
Để tiếng Sli ngân mãi giữa đại ngàn
Bảo tồn văn hóa truyền thống không phải là níu giữ quá khứ một cách nguyên vẹn, mà là biết trân trọng những giá trị cốt lõi, để chúng tiếp tục đồng hành cùng cuộc sống hôm nay. Với hát Sli của người Nùng ở Xuân Dương, hành trình ấy cần sự chung tay của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, cộng đồng dân cư và mỗi người dân, trong đó những nghệ nhân như ông giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Sự quan tâm, động viên và tạo điều kiện để nghệ nhân phát huy vốn hiểu biết của mình; việc duy trì các hoạt động văn hóa truyền thống; khuyến khích thành lập, phát triển các câu lạc bộ dân ca; đưa di sản đến gần hơn với trường học và cộng đồng sẽ góp phần tạo nên môi trường thuận lợi để tiếng Sli được tiếp nối.
Quan trọng hơn cả là khơi dậy ý thức tự hào và trách nhiệm trong mỗi người dân. Bởi di sản không chỉ thuộc về những nghệ nhân hay những người làm công tác văn hóa, mà là tài sản chung của cộng đồng, được hình thành từ lịch sử, được nuôi dưỡng bằng đời sống và cần được trao lại cho các thế hệ mai sau.
Ông là hình ảnh đẹp của người gắn bó với di sản quê hương, góp phần gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa của đồng bào Nùng. Những đóng góp ấy nhắc nhở chúng ta rằng, giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, vẫn có những giá trị không thể đo đếm bằng vật chất; đó là tiếng nói của tổ tiên, là ký ức của bản làng, là những câu hát đã theo con người qua bao mùa nương rẫy, bao cuộc gặp gỡ và bao thế hệ trưởng thành.
Rồi mai đây, những đứa trẻ Xuân Dương sẽ lớn lên, bước ra khỏi bản làng để học tập, lao động và khám phá những chân trời mới. Nhưng sẽ thật đáng quý nếu trong hành trang của mỗi người vẫn có tiếng Sli thân thương, để dù đi đâu, về đâu, họ vẫn nhận ra mình thuộc về một miền quê giàu bản sắc, nơi tiếng hát của dân tộc luôn được nâng niu và gìn giữ.
Và khi những câu Sli lại ngân lên giữa núi rừng Xuân Dương, khi người già trao lời ca cho lớp trẻ, khi những làn điệu dân gian tiếp tục hiện diện trong ngày hội và cuộc sống thường ngày, ấy cũng là lúc di sản thực sự được hồi sinh qua từng thế hệ.
Bằng tình yêu văn hóa truyền thống và sự đóng góp của những người tâm huyết như ông, tiếng Sli của người Nùng Xuân Dương sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa, trở thành niềm tự hào của quê hương và một phần sắc màu không thể thiếu trong bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Phương Nga