Giữ gìn tiếng hát của cha ông - bồi đắp bản sắc văn hóa quê hương

Trong kho tàng văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc xã Xuân Dương, những làn điệu dân ca luôn giữ một vị trí đặc biệt, vừa là phương thức giao tiếp giàu bản sắc, vừa phản ánh đời sống tinh thần, tình cảm và tâm hồn của cộng đồng. Trong đó, Sli của dân tộc Nùng là một loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian giàu giá trị, được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trước những thay đổi của đời sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đang đặt ra yêu cầu ngày càng thiết thực. Với phương châm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ trên địa bàn xã Xuân Dương đã và đang trở thành những “địa chỉ” quan trọng để duy trì sinh hoạt, truyền dạy và đưa làn điệu Sli đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Sli - tiếng lòng trong đời sống văn hóa của người Nùng

Sli là một hình thức dân ca đặc trưng của người Nùng, được thể hiện bằng những câu hát giao duyên, đối đáp giàu hình ảnh, ngôn ngữ mộc mạc nhưng sâu sắc. Qua lời Sli, người hát có thể gửi gắm tình cảm, tâm tư, tình yêu quê hương, gia đình, tình yêu đôi lứa và những suy nghĩ về cuộc sống.

Không chỉ đơn thuần là những câu hát, Sli còn gắn với không gian sinh hoạt cộng đồng, với những dịp lễ hội, ngày vui, các hoạt động văn hóa của bản làng. Trong tiếng hát có hình ảnh núi rừng, quê hương; có lời chúc tốt đẹp; có sự tinh tế trong cách ứng xử và giao tiếp của con người.

Đối với đồng bào Nùng ở Xuân Dương, Sli vì thế không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là một phần ký ức văn hóa. Mỗi câu hát được trao truyền là một sợi dây kết nối giữa các thế hệ, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về đời sống tinh thần, phong tục, tập quán và những giá trị tốt đẹp mà cha ông đã gìn giữ.

Trong quá trình phát triển, cùng với sự giao lưu ngày càng rộng mở của đời sống xã hội, các loại hình văn hóa hiện đại ngày càng phong phú. Điều này mang đến nhiều cơ hội tiếp cận văn hóa mới, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải chủ động gìn giữ những giá trị truyền thống. Đây chính là lý do các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ tại Xuân Dương ngày càng có vai trò quan trọng.

Câu lạc bộ văn hóa - nơi hội tụ những người yêu Sli

Từ nhu cầu thực tế của người dân và sự quan tâm đối với việc bảo tồn văn hóa truyền thống, các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ ở xã Xuân Dương đã từng bước duy trì hoạt động, tạo môi trường để những người yêu thích dân ca Nùng gặp gỡ, giao lưu và cùng nhau luyện tập.

Điểm đáng quý của hoạt động câu lạc bộ là sự tham gia của nhiều thế hệ. Những người lớn tuổi, có kinh nghiệm và am hiểu các làn điệu truyền thống trở thành những người hướng dẫn, truyền dạy cho lớp trẻ. Trong khi đó, thanh thiếu niên và những người trẻ tuổi có điều kiện tiếp cận, học hát, thực hành và từng bước hình thành tình yêu đối với văn hóa dân tộc mình.

Trong các buổi sinh hoạt, những thành viên câu lạc bộ cùng nhau ôn lại các làn điệu Sli, luyện cách phát âm, nhịp điệu, cách thể hiện tình cảm trong từng câu hát. Những người có kinh nghiệm trực tiếp hướng dẫn những người mới học, giúp cho việc truyền dạy không bị gián đoạn.

Điều đặc biệt là việc truyền dạy không chỉ diễn ra trong khuôn khổ những buổi sinh hoạt định kỳ. Khi có các chương trình văn nghệ, ngày hội văn hóa, các hoạt động cộng đồng hay những sự kiện của địa phương, các thành viên câu lạc bộ lại có dịp luyện tập và biểu diễn. Qua đó, làn điệu Sli có thêm không gian để được thể hiện, giới thiệu và lan tỏa.

Những buổi sinh hoạt như vậy vừa tạo sân chơi văn hóa lành mạnh, vừa góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân. Tiếng Sli vang lên trong những chương trình văn nghệ cộng đồng không chỉ mang đến một tiết mục nghệ thuật mà còn giới thiệu một nét đẹp văn hóa đặc trưng của đồng bào Nùng tới đông đảo nhân dân.

Trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Bảo tồn văn hóa truyền thống không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ những giá trị đã có, mà quan trọng hơn là phải tạo được sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Nhận thức được điều đó, các câu lạc bộ văn hóa ở Xuân Dương chú trọng việc khuyến khích người trẻ tham gia. Đây được xem là một trong những yếu tố quan trọng để làn điệu Sli có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa đương đại.

Nếu những người am hiểu văn hóa truyền thống là “kho tư liệu sống” thì lớp trẻ chính là lực lượng tiếp nối. Khi một bạn trẻ biết hát Sli, hiểu được ý nghĩa của những câu hát và tự hào giới thiệu nét văn hóa của dân tộc mình, giá trị truyền thống đã được trao thêm một sức sống mới.

Quá trình truyền dạy vì vậy không chỉ là học thuộc một bài hát. Đó còn là quá trình tìm hiểu về tiếng nói, phong tục, tập quán, cách ứng xử và những quan niệm tốt đẹp được gửi gắm trong dân ca. Thông qua những câu hát, thế hệ trẻ có thêm cơ hội hiểu về cội nguồn và bản sắc văn hóa của cộng đồng mình.

Đây cũng là cách để văn hóa truyền thống không bị tách rời khỏi đời sống hiện đại. Sli vẫn được giữ nguyên những giá trị cốt lõi, đồng thời được đưa vào các hoạt động văn hóa, văn nghệ phù hợp với đời sống hôm nay.

Đưa Sli vào các hoạt động văn hóa cộng đồng

Một trong những cách làm thiết thực để phát huy giá trị Sli là tạo ra nhiều không gian biểu diễn và giao lưu.

Tại Xuân Dương, các hoạt động văn hóa, văn nghệ được tổ chức trong những dịp lễ, tết, ngày hội, các sự kiện chính trị - xã hội của địa phương đã tạo điều kiện để các câu lạc bộ phát huy vai trò. Những tiết mục Sli được lựa chọn, dàn dựng và biểu diễn phù hợp với từng chương trình, góp phần tạo nên màu sắc riêng cho đời sống văn hóa cơ sở.

Khi tiếng Sli xuất hiện trên sân khấu, tại các ngày hội hay trong những buổi giao lưu văn nghệ, người dân không chỉ được thưởng thức mà còn có cơ hội tham gia, chia sẻ và thực hành. Qua đó, hoạt động bảo tồn văn hóa trở nên gần gũi, tự nhiên hơn.

Đặc biệt, việc gắn bảo tồn Sli với các hoạt động văn hóa cộng đồng còn góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các thôn, bản và các nhóm dân cư. Những người cùng yêu dân ca có thể gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ nhau trong luyện tập và biểu diễn.

Văn hóa từ đó trở thành cầu nối giữa con người với con người, giữa truyền thống với hiện đại và giữa quá khứ với hiện tại.

Giữ gìn bản sắc trong quá trình xây dựng quê hương mới

Xuân Dương đang từng bước đổi mới diện mạo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Trong quá trình đó, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc có ý nghĩa quan trọng, góp phần tạo nên nét riêng của địa phương.

Một vùng quê phát triển không chỉ được thể hiện qua hệ thống cơ sở hạ tầng, kinh tế hay đời sống vật chất mà còn được thể hiện qua việc người dân gìn giữ được những giá trị văn hóa tốt đẹp của cộng đồng.

Đối với Xuân Dương, nơi có cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao, Mông cùng sinh sống, sự đa dạng văn hóa là một nguồn lực quý giá. Mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán, tiếng nói, trang phục, dân ca và nghệ thuật truyền thống riêng. Việc bảo tồn từng giá trị văn hóa góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa chung của địa phương.

Trong bức tranh đó, Sli của người Nùng là một nét văn hóa cần tiếp tục được quan tâm gìn giữ. Những câu hát mộc mạc nhưng giàu tình cảm có thể trở thành một “dấu ấn” văn hóa, góp phần giới thiệu hình ảnh con người Xuân Dương thân thiện, giàu bản sắc và có ý thức trân trọng truyền thống.

Cần tiếp tục tạo điều kiện để câu lạc bộ phát triển

Để hoạt động bảo tồn và phát huy Sli ngày càng hiệu quả, vai trò của các câu lạc bộ cần tiếp tục được phát huy. Cùng với sự tham gia tự nguyện, tâm huyết của các thành viên, sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư là yếu tố quan trọng.

Các câu lạc bộ cần duy trì sinh hoạt thường xuyên, khuyến khích các nghệ nhân, người có uy tín, người am hiểu dân ca tham gia truyền dạy. Đồng thời, cần chú trọng thu hút thanh thiếu niên, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận Sli theo những hình thức phù hợp.

Bên cạnh đó, việc sưu tầm, ghi chép, thu âm, ghi hình những làn điệu, bài Sli có giá trị cũng cần được quan tâm. Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác lưu giữ và truyền dạy lâu dài.

Việc tổ chức các chương trình giao lưu, hội diễn, ngày hội văn hóa cũng là cơ hội để các câu lạc bộ giới thiệu thành quả hoạt động, giao lưu với các địa phương khác và học hỏi thêm kinh nghiệm.

Quan trọng hơn cả là làm cho người dân, nhất là thế hệ trẻ, nhận thức được rằng bảo tồn văn hóa không phải là giữ lại một điều gì xa xôi của quá khứ, mà chính là gìn giữ một phần bản sắc của cộng đồng trong cuộc sống hôm nay.

Để tiếng Sli tiếp tục ngân vang

Mỗi câu Sli được cất lên là một lần những giá trị văn hóa truyền thống được đánh thức và trao truyền. Mỗi buổi sinh hoạt của câu lạc bộ là một cơ hội để những người yêu văn hóa dân tộc gặp gỡ, chia sẻ và cùng nhau giữ gìn tiếng hát của cha ông.

Trong nhịp sống mới, tiếng Sli của người Nùng ở Xuân Dương vẫn có thể vang lên bằng một diện mạo gần gũi, sinh động và phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Đó là tiếng hát trong những ngày hội, những chương trình văn nghệ; là tiếng hát trong các buổi giao lưu cộng đồng; là những câu hát được thế hệ trẻ học và tiếp tục truyền lại.

Với sự duy trì hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa, cùng tình yêu và trách nhiệm của những người dân tâm huyết với văn hóa truyền thống, làn điệu Sli đang có thêm điều kiện để được bảo tồn và phát huy.

Giữ gìn Sli cũng chính là giữ gìn tiếng nói của ký ức, của quê hương và của cộng đồng. Khi những câu hát truyền thống vẫn được cất lên, được thế hệ trẻ đón nhận và được hiện diện trong đời sống văn hóa hôm nay, đó là minh chứng cho sức sống bền bỉ của bản sắc dân tộc.

Từ những câu lạc bộ nhỏ trong cộng đồng, tiếng Sli có thể tiếp tục lan tỏa, góp phần xây dựng đời sống văn hóa cơ sở phong phú, lành mạnh; đồng thời tạo thêm điểm nhấn cho diện mạo văn hóa của xã Xuân Dương trong quá trình đổi mới và phát triển.

Giữ gìn một làn điệu dân ca là giữ gìn một phần hồn quê. Với Sli của dân tộc Nùng, sự chung tay của cộng đồng hôm nay sẽ là nền tảng để tiếng hát truyền thống tiếp tục ngân vang trên quê hương Xuân Dương trong những năm tháng phía trước./.

Phương Nga