Tại xã Xuân Dương, tỉnh Thái Nguyên, Lễ hội văn hóa truyền thống Chợ tình Xuân Dương không chỉ là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ, mà còn đang từng bước trở thành điểm nhấn trong hành trình bảo tồn di sản, quảng bá hình ảnh quê hương và phát triển du lịch địa phương.

Theo các tư liệu lịch sử và nghiên cứu được giới thiệu, Chợ tình Xuân Dương hình thành từ những năm đầu thế kỷ XX, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng trên địa bàn. Trải qua hơn một thế kỷ, phiên chợ vẫn được duy trì vào dịp 24 - 25 tháng Ba âm lịch hằng năm. Khác với những phiên chợ thông thường, Chợ tình không đặt nặng việc mua bán hàng hóa mà là không gian để gặp gỡ, giao lưu, thăm hỏi, ôn lại những mối duyên xưa và kết nối tình cảm giữa con người với con người.

Đằng sau nét văn hóa độc đáo ấy là câu chuyện dân gian về một đôi vợ chồng người Tày ở Bắc Sen xưa. Tương truyền, hai vợ chồng nọ vốn yêu thương nhau nhưng bị chia cách khi người vợ bị bắt đi. Nhiều năm sau, họ tình cờ gặp lại nhau, song lúc này mỗi người đã có gia đình riêng nên không thể trở về bên nhau. Cảm thương cho mối duyên dang dở, người dân đã dành một ngày trong năm để họ được gặp gỡ, thăm hỏi và ôn lại tình xưa. Từ đó, vào ngày 25 tháng Ba âm lịch hằng năm, người dân các vùng lại tìm về giao lưu, hát đối đáp, gặp gỡ và kết nối tình cảm, dần hình thành nên Chợ tình Xuân Dương. Qua thời gian, lễ hội không chỉ là nơi gặp gỡ của những người từng có duyên mà còn trở thành không gian giao lưu văn hóa của cộng đồng các dân tộc trong khu vực.

Không gian văn hóa được trao truyền từ cộng đồng

Điểm làm nên sức sống của Chợ tình Xuân Dương chính là những giá trị văn hóa được hình thành và duy trì trong đời sống cộng đồng. Những câu hát Sli, hát Lượn, tiếng đàn tính, trang phục truyền thống, các trò chơi dân gian và những món ăn mang hương vị vùng cao cùng hội tụ, tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc.

Trong đó, hát Sli giao duyên là một trong những điểm nhấn đặc sắc. Những câu hát đối đáp giữa nam và nữ không chỉ thể hiện khả năng ứng đối, tình cảm và tâm tư của người hát mà còn là phương thức để văn hóa dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Không gian diễn xướng của Sli cũng rất đặc biệt khi có thể diễn ra tại chợ phiên, ven sông, trên đường làng hay trong những buổi giao lưu cộng đồng.

Lễ hội năm 2026 tiếp tục cho thấy sức sống của những giá trị truyền thống đó. Trong hai ngày 10 và 11/5, tại thôn Bắc Sen, xã Xuân Dương tổ chức nhiều hoạt động như tái hiện không gian Chợ tình xưa, trình diễn hát Sli giao duyên tại bến sông, giao lưu các câu lạc bộ văn nghệ dân gian, các trò chơi dân gian, thể thao và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Đặc biệt, chương trình nghệ thuật tái hiện tích xưa đã góp phần đưa những câu chuyện, hình ảnh của Chợ tình đến gần hơn với người dân và du khách.

Sự tham gia trực tiếp của người dân chính là yếu tố quan trọng để lễ hội không trở thành một hoạt động trình diễn đơn thuần. Khi người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người gìn giữ và giới thiệu văn hóa của chính mình, các giá trị truyền thống có điều kiện tiếp tục tồn tại tự nhiên trong đời sống đương đại.

Chia sẻ về ý nghĩa của lễ hội đối với cộng đồng dân cư thôn Bắc Sen, anh Hoàng Văn Được, Trưởng thôn Bắc Sen, cho biết:

“Chợ tình là nét văn hóa đã gắn bó với người dân Xuân Dương từ nhiều thế hệ. Mỗi khi đến mùa lễ hội, bà con đều mong muốn góp sức để giữ gìn những phong tục, những câu hát và nét sinh hoạt truyền thống của quê hương. Không chỉ người lớn tuổi mà lớp trẻ cũng ngày càng quan tâm, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ. Đây là điều rất đáng mừng, bởi khi thế hệ trẻ cùng tham gia thì những giá trị văn hóa của Chợ tình mới có thể được tiếp tục gìn giữ lâu dài.”

Từ lễ hội văn hóa đến sản phẩm du lịch đặc trưng

Trong bối cảnh phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa, Chợ tình Xuân Dương có những điều kiện thuận lợi để trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng của địa phương. Sức hấp dẫn của lễ hội không chỉ nằm ở một sự kiện diễn ra trong hai ngày mà còn nằm ở hệ thống các giá trị văn hóa, cảnh quan, ẩm thực và đời sống cộng đồng xung quanh lễ hội.

Du khách đến Xuân Dương có thể tìm hiểu câu chuyện về nguồn gốc Chợ tình, thưởng thức các làn điệu Sli, Lượn, trải nghiệm trang phục truyền thống, tham gia trò chơi dân gian và thưởng thức những món ăn mang đặc trưng của đồng bào Tày, Nùng. Những giá trị ấy nếu được kết nối hợp lý sẽ tạo thành chuỗi trải nghiệm văn hóa phong phú, giúp du khách không chỉ “đến dự hội” mà còn có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về vùng đất, con người và đời sống văn hóa địa phương.

Lễ hội Chợ tình Xuân Dương năm 2026 đã thu hút hơn 10.000 lượt Nhân dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm. Con số này cho thấy sức hấp dẫn của lễ hội cũng như tiềm năng để tiếp tục khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch.

Từ góc độ phát triển du lịch, điều quan trọng là xây dựng Chợ tình thành một điểm kết nối với các giá trị khác của địa phương thay vì chỉ tập trung vào thời gian diễn ra lễ hội. Các hoạt động trải nghiệm văn hóa dân gian, giới thiệu sản phẩm đặc trưng, ẩm thực địa phương, cảnh quan nông thôn, đời sống cộng đồng và các điểm đến tự nhiên có thể từng bước được kết nối thành những hành trình khám phá Xuân Dương.

Qua đó, văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân thông qua các hoạt động dịch vụ, sản xuất sản phẩm địa phương, ẩm thực, lưu trú và giới thiệu sản phẩm văn hóa.

Gìn giữ giá trị văn hóa, tạo động lực phát triển

Trong quá trình phát triển hiện nay, việc bảo tồn và phát huy Chợ tình Xuân Dương cần được thực hiện trên cơ sở giữ gìn những giá trị văn hóa vốn có, đồng thời tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Người dân, nghệ nhân và thế hệ trẻ cần được khuyến khích tham gia gìn giữ, thực hành và trao truyền các làn điệu Sli, Lượn, trang phục, phong tục và những nét văn hóa gắn với Chợ tình.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá hình ảnh Chợ tình trên các phương tiện thông tin và nền tảng số; từng bước kết nối lễ hội với ẩm thực, sản phẩm đặc trưng, cảnh quan và các hoạt động trải nghiệm văn hóa để hình thành những sản phẩm du lịch phù hợp. Việc phát triển du lịch cần đặt trên nền tảng bảo tồn, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng, tránh thương mại hóa làm ảnh hưởng đến giá trị truyền thống.

Hơn một thế kỷ tồn tại, Chợ tình Xuân Dương đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Gìn giữ lễ hội hôm nay không chỉ là tiếp nối một phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ, mà còn là cách để những giá trị văn hóa truyền thống trở thành nguồn lực góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, phát triển du lịch và xây dựng đời sống văn hóa ở địa phương./.

Lê Na