Hát Sli - tiếng lòng của đồng bào dân tộc Nùng

Xã Xuân Dương, tỉnh Thái Nguyên là địa phương có đông đồng bào các dân tộc cùng sinh sống, trong đó có dân tộc Nùng. Trải qua nhiều thế hệ, đồng bào Nùng nơi đây đã xây dựng và lưu giữ một kho tàng văn hóa dân gian phong phú, đa dạng, gắn liền với đời sống lao động, sinh hoạt cộng đồng và những phong tục, tập quán truyền thống. Trong đó, hát Sli là một loại hình văn hóa dân gian giàu bản sắc, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân.

Sli là hình thức hát giao duyên, đối đáp bằng tiếng Nùng, thường được thể hiện qua những câu hát giàu hình ảnh, mộc mạc nhưng sâu sắc. Lời Sli có thể nói về tình yêu quê hương, tình cảm gia đình, tình bạn, tình yêu đôi lứa, cuộc sống lao động và những ước vọng tốt đẹp của con người. Qua tiếng hát, người Nùng gửi gắm tâm tư, tình cảm, những lời chúc phúc và cách ứng xử giàu tính nhân văn.

Không đơn thuần là một hình thức văn nghệ, hát Sli còn là phương tiện lưu giữ tiếng nói, cách diễn đạt, lối tư duy và những giá trị đạo đức, phong tục của cộng đồng. Mỗi câu hát là sự kết tinh của trí tuệ dân gian, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những giai điệu khi trầm lắng, khi thiết tha, lúc rộn ràng, đối đáp đã tạo nên nét riêng trong đời sống văn hóa của đồng bào Nùng.

Ở Xuân Dương, tiếng hát Sli gắn bó với những dịp sinh hoạt cộng đồng, các sự kiện văn hóa, những cuộc gặp gỡ, giao lưu và các hoạt động văn nghệ quần chúng. Qua đó, loại hình dân ca truyền thống này góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, tăng cường tình đoàn kết giữa các dân tộc và tạo nên không khí vui tươi, đầm ấm trong cộng đồng dân cư.

Chung tay gìn giữ làn điệu truyền thống

Trong bối cảnh đời sống xã hội ngày càng phát triển, sự giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống đặt ra yêu cầu cần thiết. Đối với hát Sli, thách thức không chỉ nằm ở việc duy trì giai điệu, lời ca mà còn là làm thế nào để thế hệ trẻ hiểu, yêu thích và tiếp tục thực hành loại hình văn hóa của dân tộc mình.

Nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong xây dựng đời sống tinh thần ở cơ sở, xã Xuân Dương quan tâm phát huy các giá trị văn hóa dân tộc gắn với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”. Trong đó, việc duy trì các hoạt động văn nghệ quần chúng, khuyến khích đồng bào dân tộc thiểu số thực hành tiếng nói, tiếng hát truyền thống là một trong những nội dung có ý nghĩa thiết thực.

Các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ tại các thôn, các chương trình biểu diễn phục vụ nhiệm vụ chính trị, ngày lễ, ngày hội và các sự kiện của địa phương là môi trường để những làn điệu Sli được cất lên. Thông qua những buổi sinh hoạt như vậy, người dân có cơ hội gặp gỡ, trao đổi, học hỏi cách hát, cách đối đáp và cùng nhau chia sẻ những câu Sli quen thuộc.

Đặc biệt, việc duy trì và phát triển các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, trong đó có những người yêu thích và thực hành hát Sli, đã tạo thêm không gian sinh hoạt phù hợp cho các thành viên. Đây là nơi những người có kinh nghiệm truyền dạy lời ca, giai điệu, cách thể hiện cho người mới học; đồng thời giúp các thế hệ cùng tham gia, cùng trao đổi và làm giàu thêm vốn văn hóa dân gian của địa phương.

Mỗi buổi sinh hoạt câu lạc bộ không chỉ là dịp luyện tập, biểu diễn mà còn là cơ hội để các thành viên tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa của những câu hát, cách sử dụng tiếng Nùng và những chuẩn mực ứng xử được gửi gắm trong lời ca. Từ đó, việc bảo tồn hát Sli trở nên gần gũi với đời sống, không tách rời sinh hoạt thường ngày của người dân.

Trao truyền văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác

Một trong những yếu tố quan trọng quyết định sức sống lâu bền của hát Sli là sự trao truyền giữa các thế hệ. Những người cao tuổi, nghệ nhân dân gian, người am hiểu tiếng Nùng và có khả năng hát Sli giữ vai trò quan trọng trong việc lưu giữ lời ca, giai điệu và hướng dẫn thế hệ trẻ thực hành.

Tại các thôn bản, việc khuyến khích người dân sử dụng tiếng dân tộc trong sinh hoạt gia đình, giao tiếp cộng đồng và các hoạt động văn hóa góp phần tạo môi trường thuận lợi cho hát Sli tiếp tục phát triển. Khi con em đồng bào được nghe những câu hát từ ông bà, cha mẹ, được tham gia các chương trình văn nghệ và có cơ hội học hỏi từ những người đi trước, các giá trị văn hóa truyền thống sẽ có thêm điều kiện được tiếp nối.

Để việc truyền dạy đạt hiệu quả, cần chú trọng phương pháp phù hợp với từng lứa tuổi, kết hợp giữa hướng dẫn trực tiếp và thực hành trong các buổi giao lưu. Những câu hát có nội dung trong sáng, gần gũi với đời sống, dễ nhớ, dễ thể hiện có thể được lựa chọn để giới thiệu cho thế hệ trẻ. Cùng với đó, việc ghi âm, ghi hình, sưu tầm và lưu giữ những làn điệu, lời hát có giá trị cũng là giải pháp hữu ích nhằm hạn chế nguy cơ mai một di sản văn hóa phi vật thể.

Việc đưa hát Sli vào các chương trình giao lưu văn nghệ, ngày hội văn hóa, hoạt động ngoại khóa và các sự kiện phù hợp sẽ giúp thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận loại hình dân ca truyền thống trong không khí vui tươi, sinh động. Khi người trẻ không chỉ được nghe mà còn được hát, được biểu diễn và được giới thiệu về văn hóa dân tộc mình, niềm tự hào về bản sắc văn hóa sẽ từng bước được bồi đắp.

Phát huy giá trị hát Sli trong đời sống hiện đại

Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên các giá trị truyền thống trong phạm vi khép kín, mà cần tạo điều kiện để những giá trị ấy được phát huy phù hợp với đời sống hiện đại. Với hát Sli, việc duy trì những nét đặc trưng về ngôn ngữ, giai điệu, nội dung và cách thể hiện cần được đặt song song với việc đổi mới hình thức tổ chức hoạt động, mở rộng không gian giao lưu và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Xã Xuân Dương có thể tiếp tục phát huy vai trò của các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, các hạt nhân phong trào ở thôn bản và những người có tâm huyết với văn hóa dân tộc. Việc xây dựng kế hoạch sinh hoạt định kỳ, tổ chức các buổi giao lưu giữa các thôn, khuyến khích thành viên trẻ tham gia và lựa chọn những tiết mục Sli phù hợp đưa vào chương trình văn nghệ sẽ góp phần tạo sức sống mới cho loại hình dân ca này.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền về giá trị của hát Sli cần được thực hiện thường xuyên, bằng nhiều hình thức phù hợp. Các phương tiện thông tin cơ sở, hệ thống truyền thanh, trang thông tin và các kênh truyền thông của địa phương có thể giới thiệu những câu chuyện về người gìn giữ văn hóa, hoạt động của câu lạc bộ, những làn điệu Sli tiêu biểu và ý nghĩa của việc bảo tồn tiếng nói, tiếng hát dân tộc Nùng.

Việc ứng dụng công nghệ số trong ghi âm, ghi hình, lưu trữ và giới thiệu các làn điệu Sli cũng mở ra hướng đi mới. Những tư liệu được sưu tầm, bảo quản cẩn thận có thể trở thành nguồn tài liệu phục vụ hoạt động truyền dạy, nghiên cứu và quảng bá văn hóa địa phương. Tuy nhiên, quá trình số hóa cần chú trọng tính chính xác của lời hát, sự đồng thuận của người thực hành và việc tôn trọng quyền, lợi ích của cộng đồng chủ thể văn hóa.

Bảo tồn và phát huy hát Sli cũng cần gắn với việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giữ gìn phong tục, tập quán tốt đẹp, khuyến khích sử dụng tiếng dân tộc và phát huy tinh thần đoàn kết trong cộng đồng. Khi văn hóa truyền thống được nuôi dưỡng trong chính đời sống của người dân, những giá trị ấy sẽ không chỉ tồn tại trong các chương trình biểu diễn mà còn tiếp tục hiện diện tự nhiên trong sinh hoạt xã hội.

Gìn giữ hồn cốt văn hóa Nùng trên quê hương Xuân Dương

Hát Sli là một bộ phận quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian của đồng bào Nùng. Đối với xã Xuân Dương, bảo tồn và phát huy giá trị hát Sli không chỉ góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần mà còn khẳng định sự trân trọng đối với bản sắc của các dân tộc trên địa bàn.

Để phong trào phát triển bền vững, sự chung tay của cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể, các thôn bản, trường học, câu lạc bộ và mỗi người dân có ý nghĩa rất quan trọng. Trong đó, cộng đồng dân tộc Nùng là chủ thể trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền những giá trị của hát Sli; các cơ quan, tổ chức có vai trò tạo điều kiện, hỗ trợ và kết nối các hoạt động bảo tồn.

Mỗi người biết thêm một câu hát, mỗi bạn trẻ mạnh dạn tham gia một buổi giao lưu, mỗi thành viên tích cực truyền dạy cho thế hệ sau đều là một hành động thiết thực góp phần giữ gìn di sản văn hóa. Từ những việc làm nhỏ bé, thường xuyên và bền bỉ, tiếng hát Sli sẽ tiếp tục được vang lên trong những nếp nhà, thôn bản và các hoạt động cộng đồng của xã Xuân Dương.

Trong hành trình xây dựng quê hương ngày càng phát triển, việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc chính là góp phần xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho cộng đồng. Hát Sli, với những giai điệu giàu tình cảm và lời ca đậm đà bản sắc, sẽ tiếp tục là sợi dây kết nối các thế hệ, nuôi dưỡng tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc và làm đẹp thêm đời sống văn hóa của đồng bào Nùng trên quê hương Xuân Dương./.

Phương Nga